Branko Copic (1915 - 1984)
Veliki decak, sanjar, begunac Iz školske lektire...
Sastavila > Ljiljana Cuk

Branko Copic je roden u selu Hašanima kod Bosanske Krupe 1915. godine. Bio je pesnik, romansijer, pripovedac i dramaticar. Posle svršene uciteljske škole 1940. godine završio je pedagoško-filološku grupu na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Od 1936. saraduje u Politici. U NOB-u bio politicki komesar odreda. Nosilac je spomenice, odlikovanja, ordenja. Dobitnik nagrada Akademije sedam umetnosti, Rakiceve, SANU, Decje knjige, NIN-ove (za roman Ne tuguj bronzana stražo), Oktobarske. Umro je tragicnom smrcu 1984. godine u Beogradu gdje je živeo i radio. Vec se u prvim svojim predratnim pripovetkama pokazao kao novi pisac Bosne. Njegov realisticki metod prožet je snažnim lirizmom, spontanim humorom i satiricnom gorcinom. Knjiga Pod Grmecom (1938) je zadihan i zagrcnut autobiografski dnevnik prepun podataka o detinjstvu, školovanju, porodici, majci. Bosna se tu ukazuje kao vrelo i sumorno poprište neprekidne borbe života, kao prostrano stanište ljudske bede, ali i istinite ljudske velicine. Druga knjiga Borci i bjegunci (1939) unela je svežinu u pišcev metod i koncepciju: u njoj su nosioci radnje dva upecatljiva lika: legendarni Nasradin-hodža i seljak Martin Peulic, oba sanjari, graditelji lepšeg života. U trecoj knjizi Planinci (1940) Copic ostvaruje autenticnu atmosferu i plastiku likova. Roman Prolom (1952) sadrži prostranu i živopisnu panoramu zbivanja u Bosanskoj Krajini u prvoj godini oslobodilackog rata, epopeju narodnog ustanka, s više paralelnih linija u razvoju radnje, u kojima se javlja oko sedamdesetak licnosti, i s prizorima masovnih scena i kolektivnih pokreta. Ustanicka hronika Krajine dobila je nastavak u romanu Gluvi barut (1957), gde se uz više novih likova javljaju i mnogi iz prvog romana. Umetnicki, to je ipak bitno drukcije delo, krace, sažetije, dramski usredsredenije. Copicev najpopularniji ratni lik Nikoletina Bursac, komicni je junak koji se javlja u mnogim njegovim delima a najpotpunije u ciklusu pripovedaka Doživljaji Nikoletine Bursaca (1955). Ne tuguj bronzana stražo (1958) je roman koji govori o kolonizaciji brdana u ravnicarske krajeve, o složenom spletu psiholoških prelamanja i promena u mentalitetu. U romanu Osma ofanziva (1964) na veseo, optimistican i malo podsmešljiv nacin Branko Copic opisuje borce iz ratnih dana u novonastalim mirnodopskim uslovima. Kao pripovedac, Copic je dostigao vrhunac u svojoj poslednjoj zbirci Bašta sljezove boje (1970), gde se na autobiografskoj osnovi ispredaju price o ljudima i dogadajima pišceva zavicaja u dugom vremenskom rasponu od prvog svetskog rata pa do posleratnog doba. Lirski nadahnuti realizam, slika sveta u kojoj se preplice naivnost decjeg videnja s mudrošcu starca, surovost života ublažena maštom i legendom, prirodnost i vedri humor – te osobine celog Copicevog pripovedackog rada dostigle su ovde punu stilsku cistotu i klasicnu jednostavnost. Poslednji Copicev roman, Delije na Bihacu (1975), zaokružuje njegovu ratnu prozu. To je vesela istorija jednog od velikih partizanskih pohoda, neka vrsta komicnog eposa u kojem pripovedanje cesto prelazi iz proze u stih. Slika života data u prvim zbirkama tvrda je, opora, ali ne i surova. Dok piše o svojim Krajišnicima i njihovim mukama, Copicevo kazivanje, cak i kad se suocava s krajnjom bedom, ne gubi meke, nežne, lirske tonove. U nacinu pripovedanja on je bliži starim realistima nego svojim savremenicima. Tradicionalizam, narodni duh, realizam i angažovanost jesu osnovni elementi njegove poetike. Premda je živeo u epohi velikih književnih promena i cestih oscilacija izmedu tradicionalnog i modernog, malo se je menjao, do kraja privržen svom angažovanom ruralnom realizmu. Pišuci na najboljim tradicijama narodne pripovetke, sa svojim neprevazidenim humorom kalambura, pesnicki i šeretski raspoložen, pun podsmejavanja, zadirkivanja, nadmudrivanja, Branko Copic deci je podario sledeca dela: Price partizanke (1944), Pjesme pionirke (1945), Vratolomne price (1947), Suncana republika (1948), Armija, odbrana tvoja (1949) Price ispod Zmajevih krila(1950), Pijetao i macka (1952),
romane poznate kao Pionirska trilogija: Orlovi rano lete (1959), Slavno vojevanje (1960) i Bitka u zlatnoj dolini (1961), u kojima su nosioci radnje decaci i ratnici Orlovi, veciti, ''paleolitski'' decak - poljar Lijan, tiha devojcica Lunja...

Od proze za najmlade pomenimo Doživljaje macka Toše sa spadalom mackom i ''djedom'' Trišom u 14 kratkih poglavlja, a od zbirki pesama: Deda Trišin mlin (11 pesama) i Carobnu šumu (sedam poema).

Iz nezaboravne Ježeve kucice
Po šumi, širom, bez staze, puta / Ježurka Ježic povazdan luta. / Lovom se bavi cesto ga vide, / s trista kopalja na juriš ide. / I vuk i medo, pa cak i – ovca, / poznaju ježa, slavnoga lovca. / Jastreb ga štuje, vuk mu se sklanja, / zmija ga šarka po svu noc sanja. / Pred njim dan hoda, širi se strava, / njegovim tragom putuje slava. /.... / Po šumi danas, bez staze, puta / Ježurka Ježic lovi i luta. / Vještak i majstor u poslu svom, / radi i cuva rodeni dom.

Copic o sebi
Roden sam pocetkom prvog svjetskog rata 1915, u selu pod planinom Grmec. U to isto vrijeme moj otoc, kao vojnik austrougarske armije, borio se negdje na frontu u Karpatima, a moj stric Nidžo, srpski dobrovoljac, borio se u srpskoj vojsci protiv austrougarskih zavojevaca. Tako da su se dva brata, nalazeci se u dvije zaracene vojske, borili ustvari jedan pored drugoga. Tek pošto se rat završio, moj otac i stric Nidžo nadoše se ponovo zajedno, u istoj kuci. Od njih sam dobio svoje prve igracke, mesingane pušcane caure i cuo prve ratne price. Kad mi je bilo cetiri godine, umro mi je otac. Tako, zajedno s mladim bratom i sestrom, ostadoh da živim pored majke, djeda Rada i strica Nidže. Stric Nidžo znao je vazdan kojekakvih narodnih prica i pjesama, a imao je dosta i svojih doživljaja, jer je bio rudar u Americi i ratnik-dobrovoljac, pa nam je u zimske veceri cesto pricao do duboko u noc. Tako se, zahvaljujuci stricu Nidži, preda mnom prvi put otvorio bogati svijet koji je stvorila narodna mašta. Vidio sam zmajeve, vile, divove, patuljke, vampire, junake, carobnjake ratnike.